Wat is het verschil tussen een schroef en een bout?

Bouten en schroeven zijn beide bevestigingsmiddelen. Hiermee kun je uitneembare verbindingen maken. Boutverbindingen en schroefverbindingen worden doormiddel van aandraaien tot stand gebracht. Verder zijn zowel schroeven als bouten voorzien van schroefdraad. Meestal zijn schroeven en bouten vervaardigd van metaal zoals staal of roestvast staal. Tot zover de overeenkomsten tussen schroeven en bouten. Er zijn echter ook verschillen. Het belangrijkste verschil is dat bij een bout de steel is voorzien van een kop die over het algemeen zeskantig van vorm is. Door deze vorm kan de bout aan de buitenkant aangedraaid worden (volgens NEN 5501) doormiddel van bijvoorbeeld een steeksleutel of ringsleutel. Als er een uitsparing is in de kop aanwezig is waarin men een gereedschap kan plaatsen is er sprake van een schroef. De vorm van de uitsparing kan verschillen en de vorm van het gereedschap moet daarop worden aangepast. Een kruisvormige uitsparing vereist een kruiskop schroevendraaier en een zeskantige uitsparing vereist een inbussleutel.

Wat zijn de verschillen tussen schroeven en bouten?
Zoals uit bovenstaande tekst blijkt zijn er meerdere verschillen tussen bouten en schroeven. Deze verschillen zorgen er voor dat in de ene bevestiging beter gekozen kan worden voor een boutverbinding terwijl men bij een andere verbinding beter kan kiezen voor een verbinding doormiddel van schroeven.

Schroeven:

  • Schroeven hebben over het algemeen verlopende schroefdraad terwijl de diameter vanaf de kop van de schroef uitloopt op een punt.
  • Schroeven worden meestal verankerd in het materiaal zonder dat er binnenschroefdraad is gesneden.
  • Schroeven worden aangedraaid door gebruik te maken van een uitsparing in de kop. Dit is ook het geval bij machineschroeven.
  • De uitsparing in de schroefkop kan een verschillende vorm hebben. Zo kan de uitsparing een rechte sleuf zijn of een kruissleuf. Ook een binnenvierkant is mogelijk evenals een binnen zeskant. Verder is een zespuntige ster (torks, torx) ook mogelijk.
  • Schroeven kunnen  zijn voorzien van verschillende soorten schroefdraad worden voorzien waaronder metrische schroefdraad.

Bouten:

  • Bouten hebben een gelijkblijvende schroefdraaddiameter die loopt over de lengte van de bout.
  • Een bout heeft meestal metrische schroefdraad waardoor om de bout een moer kan worden gedraaid die voorzien is van bijpassende metrische binnenschroefdraad.
  • Een bout kan ook worden gedraaid in een gat in bijvoorbeeld een machine of constructie die voorzien is van bijpassend binnenschroefdraad. Dit binnenschroefdraad kan worden gesneden of getapt met speciale schroefdraadtappen.
  • Een bout is aan het uiteinde stomp en is daardoor niet geschikt om zonder voor boren rechtstreeks in hout of andere materiaal te draaien.
  • Verder verschilt de kop van een bout ten opzichte van een schroef. Een schroef wordt aangedraaid door een uitsparing in de kop terwijl een bout meestal een zeskantige kop heeft die doormiddel van aangrijpen aan de buitenkant wordt aangedraaid (volgens NEN 5501). Dit kan bijvoorbeeld doormiddel van steeksleutels, ringsleutels of een hydraulische momentsleutel worden gedaan.

In de meeste technische sectoren zoals de bouw of de werktuigbouwkunde is vaak voorgeschreven welke verbindingsmethodes moeten worden gebruikt. Daarbij zijn de verschillende bevestigingsmaterialen vaak duidelijk aangegeven. Dit is ieder geval zo bij het gebruik van bouten in de werktuigbouwkunde. In de bouw wordt vaak wel gebruik gemaakt van verschillende soorten schroeven om bijvoorbeeld houten constructiedelen aan elkaar te bevestigen. De keuzevrijheid voor schroefverbindingen op de bouw is dus dikwijls groter dan in de werktuigbouwkunde.

Wat is een draadtap en waar wordt een draadtap voor gebruikt?

Een draadtap is een langwerpig, staafvormig gereedschap dat wordt gebruikt voor het snijden van inwendig schroefdraad. Een draadtap is hiervoor voorzien van scherpe mesjes aan de zijkanten, deze scherpe mesjes zijn in de dwarsrichting geplaats en snijden als het ware het metaal weg. Deze mesjes worden ook wel tandjes genoemd en zijn zeer scherp. Dat is ook nodig want de tandjes moeten door het dikwijls harde metalen materiaal heen snijden. Daarbij komen spaantjes vrij.

Naast tandjes bevat de draadtap daarom ook een aantal gleuven in de lengterichting waardoor de spaantjes weg kunnen vallen. Een draadtap is meestal gemaakt van zogenaamd snelstaal. Dit wordt ook wel High Speed Steel genoemd en afgekort met HSS. Dit is een hooggelegeerd wolfraam-chroomvanadiumstaal die tot een hitte van 600 °C zijn hardheid blijft behouden. Het harde snelstaal is daardoor uitermate geschikt om als snijdmateriaal te gebruiken voor een draadtap.

Waar wordt een draadtap voor gebruikt?
Het snijden van schroefdraad in een geboord gat noemt men ‘tappen’ daarom heeft men het over een draadtap. Een draadtap wordt dus gebruikt voor het snijden van inwendige schroefdraad in een gat. Het tappen van schroefdraad kan men zowel machinaal als handmatig doen. Over het algemeen maakt men gebruik van een set tappen. Als men bijvoorbeeld metrische schroefdraad wil tappen maakt men gebruik van 3 tappen. Voor het snijden van gasschroefdraad maakt men gebruik van 2 tappen. Voor het machinetappen maakt men gebruik van 1 tap. Verder zijn er verschillen in de draairichting van het schroefdraad. Over het algemeen gebruikt men tappen voor het aanbrengen van rechtsdraaiende schroefdraad. Daarnaast zijn er ook tappen voor linksdraaiende schroefdraad.

Snijolie gebruiken bij tappen
Als men schroefdraad gaat tappen zal men sijolie moeten gebruiken. Snijolie is van groot belang voor het behoud van het tapgereedschap en voor het behoud van het werkstuk waarin het schroefdraad gesneden wordt. Hoewel een tap gefabriceerd is van snelstaal kan ook snelstaal gaan slijten als er sprake is van veel wrijving en een hoge temperatuur. Daarom wordt snijolie gebruikt om de wrijving te verminderen en de draadtap te koelen. Door de eerder genoemde groeven worden niet alleen de spaantjes afgevoerd maar wordt ook de snijolie afgevoerd.

Het spreekt voor zich dat de snijolie goed vloeibaar moet zijn en daardoor een lage viscositeit moet hebben. Anders kan de snijolie niet goed uitvloeien over het snijgereedschap. De snijolie kan tijdens het wegstromen overigens ook de kleine spaantjes afvoeren die tijdens het draadsnijden zijn ontstaan. Dat is gunstig want de kleine spaantjes kunnen tussen de draadtap en het werkstuk als een soort schuurmiddel dienen waardoor er beschadigingen kunnen optreden. Snijolie kan de kans op schade beperken.

Wat is een messing en groefverbinding?

Als men een constructie gaat maken van hout kan men verschillende verbindingstechnieken gebruiken. Een voorbeeld van een verbindingstechniek is een messing-en-groefverbinding. Deze verbinding wordt ook wel een mes en groef verbinding genoemd. Bij deze verbinding worden twee stukken hout aan elkaar verbonden over de lengte. Daarbij is de verbinding in de vorm van een groef of gleuf waar het andere deel van het hout in geschoven of geklikt kan worden. Deze verbinding is uitneembaar maar men past ook vaak lijm toe zodat er een verlijmde verbinding ontstaat. Deze verbinding is steviger en minder eenvoudig uitneembaar. Als men een verlijmde mes en groef verbinding uit elkaar wil halen dan breekt het hout meestal in stukken.

Vaste veer in een messing  en groefverbinding
Bij deze verbinding maakt men gebruik van een zogenoemde veer. Deze veer is als het ware het deel van de plank dat over de lengte uitsteekt. Deze veer kan men schuiven in de groef die is aangebracht over de lengte van een andere plank. Een mes en groef verbinding is dus een houtverbinding waarbij delen hout over de lengte met elkaar worden verbonden door ze in elkaar te schuiven of klikken. Dit gebeurd onder andere bij vloerdelen en wandelen.

Meestal zit de veer aan de plank vast. Deze veer ontstaat doordat men over de lengte van de plank een laag van het hout wegfreesd aan twee kanten. Daardoor blijft een veer of messing over. Vaak wordt in dezelfde plank aan de andere kan een groef aangebracht. Deze wordt eveneens over de volle lente (dus parallel aan de messing/veer) aangebracht. In het verleden gebruikte men een ploegschaaf om de groef er met de hand in te schaven. De veer of messing werd er met de veerploeg in geschaafd.

Losse veer in messing en groefverbinding
Men kan echter ook gebruik maken van delen die alleen zijn voorzien van groeven. In dat geval wordt een losse veer tussen de delen geplaatst. Meestal is deze veer van hardhout gemaakt. Deze verbindingen worden in de praktijk vaak doormiddel van verlijming verstevigd.

Andere benamingen voor messing en groefverbinding
Er zijn verschillende benamingen die worden gebruikt voor een messing en groefverbinding. Hieronder staan een aantal voorbeelden.

  • Rabat of rabatdelen.
  • veer-en-groefverbinding.
  • geschaafd en geploegd, dit wordt ook wel afgekort tot gg en gebruikt men als benaming voor vloerdelen.
  • tong-en-groefverbinding is een naam die wordt gebruikt bij underlayment.
  • mes-en-groefverbinding

Wat is krachtopsluiting in de verbindingstechniek?

In de techniek maakt men gebruik van verschillende verbindingen. Het aantal verbindingen in de techniek is zo divers dat er een speciale categorie binnen de techniek is ontstaan: de verbindingstechniek. Krachtopsluiting is een verzamelnaam van verschillende soorten verbindingen die gebaseerd zijn op een zekere kracht die de te verbinden delen op elkaar drukt. Als deze kracht wegvalt is de verbinding niet meer stevig en niet meer geborgd. De kracht moet dus opgesloten blijven in de verbinding, vandaar de naam krachtopsluiting.

Men kan het principe van krachtopsluiting weer onder verdelen in verschillende verbindingen:

  • Drukkracht
  • Wrijvingskracht
  • Voorspanningskracht

Hieronder staan een aantal voorbeelden van uitneembare verbindingen die gebaseerd zijn op het principe van krachtopsluiting.

Voorbeeld 1krachtopsluiting in een bout-moer  verbinding
Een toonaangevend voorbeeld van krachtopsluiting is een bout-moer verbinding in bijvoorbeeld een flensverbinding. Men kan twee pijpen die voorzien zijn van flenzen aan elkaar verbinden doormiddel van bouten en moeren. Tussen de flenzen wordt meestal pakkingmateriaal aangebracht. Dit pakkingmateriaal kan bijvoorbeeld een rubberen ring zijn. Rubber is comprimeerbaar, dit houdt in dat men rubber in elkaar kan drukken.

Als men dat doet zal men wel een bepaalde kracht moeten uitoefenen want het rubber keert anders terug naar zijn oorspronkelijke vorm. Als men een flensverbinding maakt doormiddel van bouten en moeren zal het rubberen pakkingmateriaal kracht blijven uitoefenen op de flenzen en dus op het schroefdraad van de bouten. Er ontstaat door de bout-moer verbinding in combinatie met het in-elkaar drukken van het pakkingsmateriaal een voorspanningskracht, kortom er is in deze verbinding sprake van krachtopsluiting.

Voorbeeld 2 krachtopsluiting in een schroefverbinding
Een ander voorbeeld waarmee krachtopsluiting kan worden geïllustreerd is een schroefverbinding waarbij men doormiddel van een schroef twee houten delen van een constructie aan elkaar verbindt. Met de schroef worden de twee delen van de constructie tegen elkaar gedrukt en het schroefdraad zorgt er voor dat de verbinding stevig blijft. De kracht waarmee de schroef de twee delen van een verbinding tegen elkaar drukt moet groter zijn dan de kracht die op de verbinding wordt uitgeoefend om de verbinding uiteen te halen. Als de kracht die de verbinding uiteen wil trekken groter is zal de verbinding losbreken. Hierdoor weet men dat de voorspankracht die men toepast bij een verbinding die gebaseerd is op krachtopsluiting altijd groter moet zijn dat de tegenwerkende kracht die op de verbinding werkt.

Voorbeeld 3 krachtopsluiting bij een verbinding met een wig
In de techniek maakt men ook wel gebruik van een verbinding doormiddel van een wig. Deze verbinding is gebaseerd op wrijvingskracht. Een wig wordt in een gat geslagen om te voorkomen dat bijvoorbeeld een wiel van een as af kan schuiven. De wig wordt stevig klem geslagen en schiet niet makkelijk los omdat dan behoorlijke wrijvingskrachten moeten worden overwonnen. Meestal slaat me een wig ook weer met veel kracht uit het gat om de verbinding uiteen te halen. De kracht die men daarvoor gebruikt moet groter zijn dan de wrijvingskracht die de wig op de plaats houdt. Men zegt ook wel dat de wrijvingskracht altijd tegengesteld moet zijn aan de kracht die op de verbinding uitgeoefend wordt als men de verbinding in stand wil houden.

Wat is torx, een torxschroef of torxbout?

Verschillende torx bits

Voor schroefdraadverbindingen maakt men gebruik van schroeven, bouten en moeren. Om een schroef wordt geen moer aangebracht om een bout wel. De kop van een schroef kan verschillende vormen hebben. Zo kan de dikte van de schroefkop verschillen en zijn er daarnaast bouten die bijvoorbeeld zeskantig, rond of vierkant van vorm zijn. Aan de bovenkant van een schroef of bout kan een uitsparing zijn aangebracht waarin men een stuk gereedschap kan plaatsen om de schroef of bout vast te draaien of los te draaien. Dit kan bijvoorbeeld een streep zijn of een kruis. Het is ook mogelijk dat er een binnen zeskant is aangebracht. Voor een standaard binnen zeskant word een inbussleutel gebruikt. Er zijn echter ook binnen zeskanten waarvan de zijkanten van het zeshoek iets naar binnen glooien. Op deze speciale zeskanten past een torxsleutel of torxschroevendraaier.

Torx normaal en torx plus
Twee verschillende torx vormen: torx standaard en torx plus

Torxschroef of torxbout?
Een schroef verschilt van een bout een schroef heeft verlopende schroefdraad en de diameter van de schroef wordt vanaf de kop kleiner en loopt meestal uit in een scherpe. Door het schroefdraad kan de schroef zich vasthechten in het materiaal.  Er zijn bijvoorbeeld schroeven die worden gebruikt voor hout en spaanplaat. Om het schroefdraad van een schroef wordt meestal geen moer gedraaid. Er zijn echter uitzonderingen. Zo bestaan er machineschroeven die zijn voorzien van metrische schroefdraad. Om deze machineschroeven zouden dus een metrische moer kunnen worden gedraaid. Deze machineschroeven zijn zeer gangbaar in dunne diameters en hebben dikwijls een kleine kop. Machineschroeven worden niet doormiddel van aangrijpen om de kop (door bijvoorbeeld een steeksleutel)  aangedraaid omdat in de praktijk een steeksleutel van bijvoorbeeld maat 5.

Machineschroeven en andere schroeven worden aangedraaid door een uitsparing in de kop. Hierin verschilt een schroef ook van een bout.In de praktijk wordt er vaak rond/vanaf M4-M5 een boutkop toegepast. Een bout wordt doormiddel van aangrijpen van “buiten” de kop aangedraaid, bijvoorbeeld door een steeksleutel. Omdat torx worden aangedraaid door een uitsparing in de kop is er feitelijk geen sprake van een torxbout. Desondanks hanteren we de term ‘torxbout’ wel in deze tekst. Met de term torksbout bedoelen we een bedoelen een metrische torxschroef, deze is voorzien van schroefdraad waar wel een bout omheen kan worden gedraaid.

Een torxbout kan op een aantal verschillende manieren worden toegepast. Een bout kan bijvoorbeeld samen met een moer gebruikt worden om een uitneembare tot stand te brengen. Indien gewenst kan men om de bout ook nog één of twee pakkingringen plaatsen. Zowel de kop van de schroef als de bout kan een uitsparing bevatten in de vorm van een torx zeskant. Men kan deze met een torxsleutel vastzetten, een torxschroevendraaier of een schroefmachine voorzien van een torxbitje. Torxbouten zijn bijvoorbeeld te vinden in de voertuigenindustrie in motorblokken. Torxschroeven worden onder andere gebruikt in de houtskeletbouw (HSB). Torxschroeven en torxbouten zijn er in verschillende maten. Ook de stervormige, zeskantige uitsparing kan in omvang verschillen maar de vorm blijft gelijk en is het herkenningspunt voor torx.

Sinds de komst van de torx- en torx-plus schroef- en bout-koppen , kan er weer gewerkt worden met hogere aandraaimomenten en zullen de diameters van metrische “schroeven” in de toekomst ook toenemen. Het moment wat een torx kop aankan is zelfs hoger dan het moment van een vergelijkbare imbus-kop.

Een torx-bout wordt dus van de buitenkant aangedraaid. Deze bout is veel voorkomend in de auto industrie in bijvoorbeeld deurscharnieren.

Voordeel van torx
De vorm van het binnenvlak van de kop van de schroef heeft de afgelopen jaar steeds een complexere vorm gekregen. De meest eenvoudige vorm is de rechte streep die op een schroef is aangebracht. Hierop kan een (platte) schroevendraaier worden geplaatst om de schroef aan te draaien. Er zijn ook schroeven met een kruis of een zeskantig binnenvlak (inbus). Door de jaren heen is de vorm van het binnenvlak steeds complexer geworden. De torx is één van de meest complexe vormen omdat deze zowel zeshoekig als een beetje stervormig is. Het grote voordeel van de torx is dat de overbrenging van de kracht op de schroef nog optimaler verloopt dan bij andere vormen. De schroevendraaier schiet minder snel los uit de torxvrom. Hierdoor wordt montage veiliger en eenvoudiger.

Nadeel van torx
Naast het bovengenoemde belangrijke voordeel van torx zijn er ook nadelen. De torx is een zeer bijzondere vorm waardoor je niet met een andere maat dan de juiste maat torxschroevendraaier de torxschroeven kunt vastdraaien en losdraaien. Bij platte schroevendraaiers en kruiskopschroevendraaiers is het vaak wel mogelijk om met een iets kleinere maat de schroeven en bouten vast te draaien. Bij torx schroevendraaiers dient de maat echter exact overeen te komen. Daarom worden de maten van de torx op de verpakking duidelijk aangegeven. Dit gebeurd zowel bij de schroevendraaiers als bij de schroeven. De koppeloverdracht tussen de torxschroevendraaier en de schroef zelf is behoorlijk hoog. Daarom wil de kop van de schroef wel eens afbreken als veel kracht wordt gezet. Dit gebeurd bijvoorbeeld met schroeven die gemaakt zijn van roestvaststaal omdat deze schroeven harde zijn maar ook minder taai dan schroeven die gemaakt zijn van gegalvaniseerd staal.

Verschillende torx bits
Een verzameling torx bits

Maatvoering van torx
De maataanduiding bestaat uit een letter ‘T’ van torx met daarachter een getal waarmee men inzage krijgt in de maat. De maten beginnen bij T3 en lopen op tot en met T10. Vervolgens gaat de maatvoering verder in stappen van vijf:

  • T15
  • T20
  • T25
  • T27
  • T30

Zoals je ziet is er één uitzondering. Dit is de T27 een veelgebruikte variant.

Gereedschap voor torxschroeven
Er zijn verschillende gereedschappen die gebruikt kunnen worden voor het aandraaien en losdraaien van torxschroeven. Er kan bijvoorbeeld gebruik worden gemaakt van een schroevendraaier met een torxuiteinde. Daarnaast zijn er torxsleutels met een soort T-greep aan het uiteinde. Deze gereedschappen behoren tot niet-elektrisch handgereedschap. Als men sneller schroeven wil vastdraaien of losdraaien kan men ook een schroefmachine hanteren met een torxbit of torxschroefbit. Uiteraard dient men wel rekening te houden met het feit dat men exact de juiste maat moet hanteren.

Torx gereedschap
Een voorbeeld van een compact torx gereedschap

Wat is een inbus, een inbusbout of een inbussleutel?

Inbussleutels

In de techniek gebruikt men verschillende bouten en moeren voor het bevestigen van constructiedelen. Deze delen kunnen bijvoorbeeld van metaal, hout of kunststof zijn gemaakt. Verbindingen die doormiddel van bouten en moeren worden gemaakt zijn uitneembaar. Dit is een voordeel wanneer constructiedelen vervangen moeten worden. Verder zijn verbindingen van bouten en moeren handig wanneer men constructiedelen als bouwpakket aanlevert aan de eindgebruiker. Deze kan dan met behulp van een bepaalde sleutel of sleutels de constructdelen in elkaar zetten. Meestal wordt hierbij ook gebruik gemaakt van een bouwtekening of constructietekening.

Inbus
Bouten en moeren kunnen doormiddel van een inbussysteem worden bevestigd. Een inbus is een zeskantige uitsparing aan de binnenkant van de kop van de bout. De moer heeft geen specifieke vorm. Meestal is de moer gewoon een zeskant met de juiste spoed voor de inbusbout. Daarnaast kan men ook gebruik maken van constructiedelen waar schroefdraad in is gesneden. In deze constructiedelen draait men dan de inbusbout vast. Inbusbouten en inbussleutels zijn er in verschillende maten. Deze worden in twee reeksen ingedeeld:

  • metrisch (maten in millimeters)
  • en in inches.

De maat van de INBUS is de afstand tussen twee tegenover elkaar liggende vlakke zijden van het inbus zeskant.

Betekenis van INBUS
De letters INBUS zijn in feite een Duitse afkorting. Deze afkorting staat voor Innensechskantschraube Bauer und Schaurte. Het woord ‘Innensechskantschraube’ is Duits voor ‘binnenzeskantschroef’. De naam  Bauer und Schaurte (Neuss, Duitsland) heeft dit bevestigingssysteem gepatenteerd.

Inbusbouten
Inbusbouten worden vaak geleverd bij bouwpakketten. Dit kan zowel een kas zijn maar ook voor speelgoed en kleine constructies kunnen inbusbouten worden toegepast als bevestigingsmiddel. De inbusbout heeft meestal een dikke kop. Dat is nodig omdat in deze kop een zeskantige uitsparing is aangebracht waar men de inbussleutel in plaatst. Vervolgens draait men de inbusbout met een inbussleutel de gewenste richting op. Daarbij komt er veel druk op de kop van de bout. Over het algemeen heeft men het niet over inbusbouten maar spreekt men gewoon over een bout of een inbus. Men heeft het ook wel over een schroef alleen dat kan wel voor verwarring zorgen. Daarom heeft men het dan ook over een ‘binnenzeskantschroef’ of ‘binnenzeskantbout’.

Inbussleutel

Inbussleutels
Verschillende formaten inbussleutels
De inbussleutel dient precies binnen de zeskantige uitsparing te vallen. Als men een iets te kleine inbussleutel gebruikt draait men de zes hoeken van de inbussleutel kapot. De hoeken worden dan afgerond en de inbussleutel kan dan niet meer worden gebruikt. De juiste maat inbussleutel dient te worden gebruikt voor de uitsparing in de boutkop. Een inbussleutel is een eenvoudig stuk gereedschap dat bestaat uit een metalen staafje dat een zeskantige doorsnede heeft. In dit staafje is een hoek van 90 graden aangebracht. Soms is één uiteinde van de inbussleutel een beetje rond gemaakt zodat men ook onder een bepaalde hoek de inbusbout kan aandraaien of losdraaien. Veel kracht kan men dan echter niet uitoefenen. Een inbussleutel kan ook in de vorm van een T-sleutel worden aangeschaft. Hierbij is de inbusstaaf niet voorzien van een hoek van 90 graden maar is er op één van de uiteinden een dwarsdeel of T-vormig handvat bevestigd. Daardoor kan men meer kracht zetten.