Welke handgereedschappen worden voor houtbewerking gebuikt?

Houtbewerking is een woord dat wordt gebruikt als verzamelnaam voor alle technieken die worden gebruikt om hout te bewerken. Er zijn nogal wat houtbewerkingstechnieken te bedenken. In de loop der tijd hebben mensen steeds meer gereedschappen bedacht om het bewerken van hout makkelijker sneller of verfijnder te maken. De ontwikkeling van houtbewerking begon in de steentijd en ging verder in de bronstijd, ijzertijd tot aan de huidige tijd.

Gereedschappen voor houtbewerking
Omdat houtbewerking zo’n lange geschiedenis heeft zijn er verschillende gereedschappen bedacht. De allereerste gereedschappen waren zeer eenvoudige scherpe stenen. In de bronstijd ontstonden messen en eenvoudige bijlen. Die waren echter nog niet heel sterk en moesten voortdurend opnieuw worden gegoten omdat brons niet smeedbaar is. Toen de ijzertijd in West-Europa haar intrede deed ongeveer 800 voor Christus had men een materiaal waarmee men echt goede handgereedschappen kon ontwikkelen. IJzer kan men wel smeden en is veel sterker en harder dan brons. De mechanische eigenschappen van ijzer zorgde er voor dat de mens een aanzienlijke culturele groei kon doormaken. Deze groei startte met de ontwikkeling van de meest uiteenlopende handgereedschappen.

Handgereedschappen
De handgereedschappen vormen de meest eenvoudige gereedschappen die worden gebruikt voor de bewerking van hout. Tegenwoordig zijn een aantal handgereedschappen vervangen door elektrische gereedschappen. Onderstaande handgereedschappen bestaan nog. Daarbij is vermeld voor welke technieken de gereedschappen worden gebruikt.

  • Meten. Voor het meten van hout wordt onder andere een liniaal, duimstok, passer, hoekmeter of winkelhaak gebruikt.
  • Aftekenen. Voor het aftekenen van bijvoorbeeld de maat gebruikt men een:  kraspen, pen, centerpons  of  potlood.
  • Boren. Als men gaten wil boren gebruikt men een: handboor, booromslag, avegaar, verzinkboor of fretboor.
  • Frezen. Voor het frezen van bijvoorbeeld gleuven gebruikt men een frees.
  • Zagen. Voor het verzagen van hout kan men een handzaag gebruiken. Daarnaast zijn er ook beugelzagen en kapzagen. Een schrobzaag is wat kleiner en een gatenzaag is geschikt voor het maken van ronde openingen. Een verstekzaag wordt met een verstekbak of een andere constructie geleverd zodat de zaag onder een bepaalde hoek kan zagen.
  • Hakken. Voor het hakken van gaten, gleuven of omhakken van bomen, palen of stammen gebruikt men een handbijl, dissel of aks.
  • Afwerking, glad maken. Voor het afwerken van de buitenkant van hout kan men uiteenlopende gereedschappen gebruiken. Hierbij kan men denken aan verschillende schaven zoals: een boorschaaf, kantenschaaf, sponningschaaf, grondschaaf en een blokschaaf. Daarnaast kan men een schaafrasp gebruiken. Schuurpapier is ook geschikt om hout glad te maken en is daarnaast heel goedkoop. Een haalmes zorgt ook voor een scherpe snede die daardoor glad is.
  • Draaien. Hout kan men draaien op een houtdraaibank. Hierbij wordt een blok hout in een klem geplaatst. Het hout draait vervolgens met een hoog toerental rond en een beitel aan de zijkant snijd het hout in de juiste vorm. Deze vorm is altijd rond maar kan een verschil in diameter hebben. ook kan men een gleuf aanbrengen over een cilindrische vorm doormiddel van een houtdraaibank.
  • Snijden. Dit kan men doen met een guts, beitel, mes en een burijn (ook wel een wetsteen genoemd).
  • Spijkeren. Met een hamer of klauwhamer kan men spijkers of draadnagels in hout slaan.
  • Lijmen. Als men hout aan elkaar wil verbinden op een permanente manier kan men lijm gebruiken of een kitspuit. Met een lijmklem kan men de verbinding tijdens het drogen van de lijm bijeen houden.
  • Vijlen. Kan men doen met een rattenstaart (ronde vijl) en een platte vijl. Daarnaast zijn er ook raspen in verschillende vormen.
  • Zandsteen en slijpsteen. Deze stenen worden gebruikt als schuurmiddel

Wat is een guts en waarvoor worden gutsen gebruikt?

Een guts is een gereedschap waarmee hout kan worden bewerkt. Gutsen behoort tot de verspanende technieken die voor de houtbewerking kunnen worden gebruikt. Met een guts kan hout worden weggesneden of worden gestoken. Hierdoor ontstaan houtspanen die van het werkstuk afgehaald worden om het werkstuk de gewenste vorm te geven. Hiervoor worden houtsnijgutsen gebruikt. Er zijn verschillende gutsen verkrijgbaar. Het verschil van de gutsen zit in de kwaliteit, vorm en hardheid van het staal. De keuze van de guts is afhankelijk van de houtsoort en de vormen die uitgesneden of uitgestoken moeten worden.

Welke  houtsnijgutsen zijn er?
Houtsnijgutsen worden gebruikt voor het bewerken van hout. Er bestaan twee hoofsoorten houtsnijgutsen: de vermetguts en de steekguts. Daarnaast zijn er ook draaigutsen en gutsen die ‘verkropt’ zijn uitgevoerd. Hieronder volgt een korte omschrijving van deze verschillende gutsen:

  • Vermetgutsen worden gebruikt om gootvormige groeven te snijden. Een vermetguts is aan de bolle achterkant van de guts geslepen.
  • Een steekguts heeft een holle binnenkant. Deze binnenkant is geslepen en wordt gebruikt om gaten strak af te steken. Een steekguts wordt gebruikt om het hout weg te steken van het werkstuk.
  • Voor moeilijk houtsnijwerk worden ook wel gutsen toegepast die ‘verkropt’ zijn uitgevoerd. Dit type guts bevat een blad dat over de lengte een kromming heeft en daarnaast ook nog overdwars is gekromd.
  • Draaigutsen kunnen gebruikt worden om met de hand te gutsen of als gereedschap voor een draaibank. Draaigutsen zijn meestal vermetgutsen en zijn aan de buitenkant geslepen. Gutsen kunnen tijdens het draaien op een draaibank heel warm worden. Daardoor worden gutsen sneller bot.

Gutsen moeten regelmatig geslepen worden om de gutsen scherp genoeg te houden voor de houtbewerking. Hoe vaak een guts geslepen moet worden is afhankelijk van de houtsoort en het metaal waarvan de guts vervaardigd is. Daarnaast moeten gutsen goed worden bewaard in een vochtvrije omgeving.

Metaal gutsen
Het gutsen van metaal is een heel ander proces dan het gutsen van hout. Bij het gutsen van metaal wordt niet gebruik gemaakt van snijgereedschappen. Metaalgutsen word gedaan doormiddel van een autogene vlam van een snijbrander. Ook kan gebruik worden gemaakt van een elektrische boog van een elektrode lastoestel. Het metaal wordt tijdens het gutsen eerst verwarmd. Hierdoor wordt het metaal vloeibaar zodat het weggeblazen kan worden. Omdat metaalgutsen een proces is waarbij veel warmte wordt gebruikt noemt men het ook wel thermisch gutsen. Bij het gutsen van hout wordt juist geen gebruik gemaakt van extra warmte omdat door teveel warmte de gutsen juist sneller bot worden.

Wat is thermisch gutsen en waar wordt het voor gebruikt?

Thermisch gutsen is een proces dat wordt toegepast in de werktuigbouwkunde. Binnen de werktuigbouwkunde worden veel verbindingen doormiddel van lassen tot stand gebracht. Deze verbindingen zijn niet uitneembaar. Wanneer gelaste delen uit elkaar gehaald moeten worden is hiervoor veel ‘geweld’ nodig. Een manier om lassen te verwijderen is thermisch gutsen. Thermisch gutsen is een snel proces dat regelmatig in de werktuigbouwkunde wordt toegepast, met name in de scheepsbouw en staalconstructie wordt dit proces regelmatig toegepast.

Hoe gaat thermisch gutsen in zijn werk?
Bij thermisch gutsen wordt een autogene vlam toegepast van bijvoorbeeld een snijbrander. Ook kan een elektrische boog worden toegepast met een elektrode lastoestel (gutsen met beklede elektrode). Hiermee wordt het metaal dat verwijdert moet worden verwarmd. De druk van de autogene vlam of de druk van het gas rondom de elektrode zorgt er voor dat het gesmolten metaal met druk wordt weggeblazen.

Thermisch gutsen is vakmanschap
Thermisch gutsen is niet eenvoudig. Wanneer er wordt gegutst moet het smeltbad goed in de gaten worden gehouden. Met een elektrode gaat het gutsproces sneller dan met een autogeen vlam. Het is belangrijk dat er een regelmatige groef door het gutsen ontstaat. Deze groef moet niet te breed zijn omdat er anders veel tijd nodig is om de groef weer te vullen door de lasser. Daarnaast is een regelmatige groef voor de lasser beter te vullen dan een onregelmatige groef.

Veiligheid  bij thermisch gutsen
Veiligheid is belangrijk bij thermisch gutsen. De omgeving en de persoon die gutst moeten worden beschermd. Bij gutsen wordt gesmolten metaal met een behoorlijke druk weggeblazen. Hierdoor vliegen er gloeiend hete metaaldeeltjes rond en ontstaat daarnaast veel rook. Wanneer iemand gaat gutsen moet hij of zij beschermende brandwerende (brandvertragende) kleding dragen. Ook veiligheidslaarzen en gelaatsbescherming doormiddel van een lashelm is noodzakelijk om het gutsproces veilig uit te voeren. Ook de lasrook die ontstaat moet worden afgezogen omdat deze schadelijk is voor de gezondheid van de medewerker(s). Daarnaast mogen geen mensen of brandbare objecten worden geraakt door de hete metaaldeeltjes die tijdens het Thermisch gutsen rond vliegen.

Toepassing van thermisch gutsen
Thermisch gutsen wordt gebruikt voor het verwijderen van lassen. Ook hechtlassen worden vaak doormiddel van thermisch gutsen verwijdert. Hierdoor komt thermisch gutsen veel voor in bedrijven waar gelast wordt. Staalconstructiebedrijven, grote machinebouwers en bedrijven in de scheepsbouw maken gebruik van thermisch gutsen. Het proces van thermisch gutsen kan naast autogeen en beklede elektrode ook met een plasmaboog worden gedaan en met een koolboog.